Poradnik SmartMind

Jak nauczyć dziecko przegrywać? 7 sposobów

Co robić, gdy przegrana kończy się złością lub płaczem?

Rodzinny wieczór z planszówką. Dziecko przegrywa i nagle pojawia się płacz, krzyk, rzucenie pionkami albo stanowcze: „To się nie liczy!”.
Innym razem nie chce kontynuować zabawy, jeśli nie jest pierwsze, obraża się na osobę, która wygrała albo rezygnuje z zadania, kiedy tylko okazuje się trudniejsze, niż się spodziewało.

Dla rodzica takie reakcje mogą być trudne, szczególnie jeśli powtarzają się regularnie. Warto jednak pamiętać, że umiejętność przegrywania nie oznacza, że dziecko powinno być zadowolone z porażki. Rozczarowanie, złość czy smutek są naturalnymi emocjami. Ważne jest natomiast to, co dziecko potrafi z nimi zrobić.

Radzenie sobie z przegraną łączy w sobie kilka różnych umiejętności: rozpoznawanie emocji, uspokojenie się, zaakceptowanie zasad, dostrzeżenie perspektywy drugiej osoby i pozostanie w kontakcie mimo frustracji.
To kompetencje, których dziecko dopiero się uczy i które można rozwijać zarówno w domu, jak i podczas zajęć takich jak Trening Umiejętności Społecznych (TUS).

Dlaczego dziecko nie umie przegrywać?

Dorosłemu może wydawać się, że wynik gry czy wyścigu jest czymś błahym. Dla dziecka przegrana potrafi jednak oznaczać znacznie więcej.

Czasem bardzo mocno zależy mu na byciu pierwszym. Innym razem porażkę interpretuje jako informację: „jestem gorszy”, „nie umiem tego”, „wszyscy są ode mnie lepsi”. Może też mieć trudność z zaakceptowaniem sytuacji, która potoczyła się inaczej, niż sobie zaplanowało.

Duże znaczenie ma również regulacja emocji. Dziecko może wiedzieć, że nie powinno rzucać pionkami czy obrażać kolegi, a mimo to w chwili silnej frustracji nie potrafić zatrzymać swojej reakcji.

Dlatego zamiast mówić: „Musisz nauczyć się przegrywać”, warto zastanowić się, co dokładnie jest dla dziecka najtrudniejsze.

Czy jest to sama porażka? Złość? Poczucie, że ktoś okazał się lepszy? Konieczność zaakceptowania zasad? A może pozostanie w zabawie mimo tego, że nie wszystko idzie po jego myśli?

Dopiero wtedy możemy skutecznie pomóc.

Czy dziecko powinno umieć przegrywać bez złości i płaczu?

Nie chodzi o to, aby dziecko po każdej przegranej uśmiechało się i mówiło, że nic się nie stało.

Może być rozczarowane. Może powiedzieć, że jest mu przykro. Może potrzebować chwili, żeby się uspokoić.

Emocja sama w sobie nie jest problemem.

Trudność pojawia się wtedy, kiedy dziecko nie potrafi sobie z nią poradzić, a przegrana regularnie prowadzi do zachowań, które utrudniają dalszą zabawę lub relacje z innymi.

Czym innym jest powiedzenie:

„Jestem zły, bo bardzo chciałem wygrać”,

a czym innym rzucenie gry, zmienianie zasad, wyzywanie przeciwnika albo uderzenie kogoś tylko dlatego, że zdobył więcej punktów.

Celem nie jest więc wyeliminowanie złości czy smutku, ale nauczenie dziecka bezpiecznego sposobu reagowania na te emocje.

Jak może wyglądać problem z przegrywaniem?

Nie każde dziecko reaguje w ten sam sposób. Warto obserwować nie tylko sam moment przegranej, ale również to, co dzieje się później.

Dziecko płacze po każdej przegranej

Płacz może być sposobem rozładowania frustracji. Jeżeli dziecko szybko się uspokaja i jest w stanie wrócić do zabawy, nie musi to oznaczać większej trudności.

Dlatego zamiast:

„Nie płacz, to tylko gra”,

można powiedzieć:

„Widzę, że jesteś rozczarowany. Bardzo chciałeś wygrać”.

Dziecko dostaje wtedy informację, że jego emocje są zauważone, ale jednocześnie uczy się je rozpoznawać.

Dziecko oszukuje albo zmienia zasady, żeby wygrać

„Ta zasada się nie liczy”, „ja mam jeszcze jedną kolejkę”, „tak się przecież nie grało” – czasami dziecko próbuje odzyskać kontrolę nad sytuacją poprzez zmianę reguł.

Warto wtedy spokojnie przypomnieć, że zasady ustalamy przed rozpoczęciem gry i obowiązują wszystkich. To ważna lekcja nie tylko podczas planszówki. Respektowanie wspólnych zasad jest potrzebne również w klasie, podczas zabawy z kolegami czy na zajęciach sportowych.

Dziecko obraża się na osobę, która wygrała

Przegrana jest sytuacją społeczną. Nie tylko coś nam się nie udało – obok znajduje się też ktoś, komu poszło lepiej. Dla części dzieci właśnie ten element jest najtrudniejszy.

Mogą odbierać wygraną kolegi jako coś skierowanego przeciwko nim, obrażać się, przestawać się odzywać albo próbować umniejszać sukces drugiej osoby.

W takiej sytuacji warto ćwiczyć proste zachowania:

„Gratuluję”,
„Było blisko”,
„Zagramy jeszcze raz?”.

Nie chodzi o powtarzanie wyuczonych formułek bez emocji. Chodzi o pokazanie dziecku, że można być rozczarowanym własnym wynikiem i jednocześnie nadal dobrze traktować drugą osobę.

Dziecko rezygnuje, gdy tylko coś mu nie wychodzi

Problem z przegrywaniem nie musi pojawiać się wyłącznie podczas gier.

Dziecko może porzucać rysunek, kiedy nie wychodzi tak, jak chciało. Nie chcieć wrócić na zajęcia sportowe, jeśli nie było najlepsze. Odmawiać wykonania zadania, które za pierwszym razem okazało się trudne.

Wtedy warto zwrócić uwagę na to, czy dziecko nie zaczyna traktować każdej trudności jak dowodu własnej porażki.

Pomocne jest wzmacnianie nie tylko wyniku, ale też wysiłku, strategii i podejmowania kolejnej próby.

Zamiast:

„Ale jesteś świetny, wygrałeś!”,

można częściej powiedzieć:

„Podobało mi się, że mimo trudności próbowałeś dalej”.

Dlaczego umiejętność przegrywania jest ważna również w relacjach z innymi dziećmi?

Przegrywanie może wydawać się niewielkim elementem codzienności, ale w rzeczywistości mocno łączy się z funkcjonowaniem dziecka w grupie. Wyobraźmy sobie zabawę w przedszkolu albo grę podczas szkolnej przerwy. Jedno dziecko wygrywa, drugie przegrywa.

Jeśli każda taka sytuacja kończy się zmianą zasad, krzykiem, obrażeniem się albo konfliktem, inne dzieci mogą z czasem coraz mniej chętnie proponować wspólną zabawę.

Dziecko może wtedy wrócić do domu i powiedzieć:

„Nikt nie chce się ze mną bawić”.

Rodzic widzi problem z relacjami, ale jego źródłem może być właśnie trudność z reagowaniem w sytuacjach, w których coś nie układa się po myśli dziecka.

Jak nauczyć dziecko przegrywać? 7 sposobów

Nie wystarczy powiedzieć dziecku, że powinno nauczyć się przegrywać. Potrzebuje ono wielu małych doświadczeń, podczas których może stopniowo przekonać się, że porażka jest nieprzyjemna, ale można sobie z nią poradzić.

1.Nie pozwalaj dziecku zawsze wygrywać

Rodzice czasem celowo przegrywają, aby uniknąć płaczu czy złości.

Od czasu do czasu nie ma w tym nic złego, ale jeśli dziecko niemal zawsze wygrywa, nie ma możliwości przećwiczenia sytuacji, która jest dla niego trudna.

Lepiej pozwolić mu czasem przegrać w bezpiecznych warunkach, kiedy dorosły może pomóc przejść przez pojawiające się emocje.

2. Nazwij to, co dziecko czuje

„Widzę, że jesteś zły.”

„Bardzo chciałeś wygrać i jest ci teraz przykro.”

Takie zdania nie oznaczają zgody na każde zachowanie.

Możemy jednocześnie powiedzieć:

„Możesz być zły, ale nie możesz rzucać pionkami”.

Dziecko uczy się wtedy bardzo ważnej rzeczy: każda emocja jest dozwolona, ale nie każde zachowanie jest akceptowalne.

3. Pokaż własnym zachowaniem, jak można przegrywać

Dzieci uczą się nie tylko z tego, co do nich mówimy. Jeżeli rodzic przegrywa i żartobliwie mówi:

„Szkoda, chciałam wygrać! Gratuluję. Może następnym razem mi się uda”,

pokazuje dziecku gotowy sposób reagowania.

Można nawet nazywać własne emocje: „Trochę jestem rozczarowana, ale to nic. Zagram jeszcze raz”.

4. Chwal wysiłek, a nie tylko zwycięstwo

Jeżeli większość pochwał pojawia się wtedy, kiedy dziecko jest najlepsze, może zacząć traktować wynik jako najważniejszą miarę własnej wartości.

„Dzisiaj nie wygrałeś, ale bardzo podobało mi się, że grałeś do końca”. Taki komunikat pokazuje dziecku, że sukces może oznaczać coś więcej niż pierwsze miejsce.

5. Nie zmieniaj zasad tylko dlatego, że dziecko przegrywa

Jeżeli za każdym razem dostosujemy zasady tak, aby dziecko uniknęło porażki, chwilowo zmniejszymy frustrację, ale jednocześnie utrudnimy naukę radzenia sobie z nią.

Zasady warto ustalić przed rozpoczęciem zabawy i konsekwentnie się ich trzymać.

6. Wybieraj krótsze gry i zabawy

Przy dziecku, które bardzo silnie przeżywa przegraną, można zacząć od krótkich gier. Dzięki temu porażka nie oznacza końca całego wieczoru. Za chwilę rozpoczyna się kolejna runda i pojawia się nowa szansa. Dziecko stopniowo doświadcza wtedy, że:

„Przegrałem tę rundę” nie oznacza „zawsze przegrywam”.

7. Ćwicz również reakcję na sukces drugiej osoby

Warto pokazywać dziecku, że zakończenie gry nie polega tylko na sprawdzeniu własnego wyniku. Możemy nauczyć je pogratulować przeciwnikowi, zapytać o kolejną rundę albo powiedzieć, co podobało mu się w zabawie.

Szczególnie ważne jest to wtedy, kiedy problemy z przegrywaniem zaczynają wpływać na relacje z rówieśnikami.

Kiedy problem z przegrywaniem warto potraktować poważniej?

Silna reakcja na przegraną od czasu do czasu nie musi oznaczać problemu. Szczególnie młodsze dzieci dopiero uczą się regulować frustrację.

Warto jednak przyjrzeć się sytuacji bliżej, jeśli podobne reakcje pojawiają się regularnie i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie dziecka.

Na przykład kiedy dziecko unika gier i zajęć, jeśli istnieje możliwość przegranej, regularnie zmienia zasady lub oszukuje, bardzo długo nie może się uspokoić, obraża albo atakuje innych uczestników zabawy czy zaczyna tracić przez to kontakty z rówieśnikami.

Znaczenie ma też to, czy podobny schemat pojawia się w różnych miejscach – w domu, szkole, podczas zajęć dodatkowych czy zabawy z kolegami.

Wtedy warto spojrzeć na problem szerzej niż tylko przez pryzmat samego przegrywania.

Jak TUS może pomóc dziecku, które nie radzi sobie z przegraną?

Podczas rozmowy z rodzicem dziecko może dowiedzieć się, jak powinno zachować się po przegranej. Trudniejszym krokiem jest jednak wykorzystanie tej wiedzy w prawdziwej sytuacji, kiedy pojawiają się emocje i obok znajduje się druga osoba.

Właśnie tutaj pomocny może być Trening Umiejętności Społecznych Online.

Podczas zajęć dziecko spotyka się z sytuacjami podobnymi do tych, które występują na co dzień. Ktoś może mieć inny pomysł. Ktoś może zdobyć więcej punktów. Inne dziecko może odmówić albo nie zgodzić się na zmianę zasad.

Dzięki temu można ćwiczyć nie tylko wiedzę o tym, „jak powinno się zachować”, ale również konkretne reakcje:

rozpoznawanie złości i frustracji,
zatrzymanie impulsywnej reakcji,
przestrzeganie zasad,
akceptowanie wyniku,
reagowanie na odmowę,
zauważanie emocji drugiej osoby,
współpracę,
rozwiązywanie konfliktów,
podejmowanie kolejnej próby mimo wcześniejszej porażki.

W SmartMind lekcje TUS opierają się właśnie na praktycznym ćwiczeniu sytuacji społecznych w bezpiecznej atmosferze. Dziecko może stopniowo sprawdzać różne sposoby reagowania i przekonywać się, że przegrana nie musi oznaczać końca zabawy, konfliktu ani rezygnacji z kolejnej próby.